Menopoz Döneminde Yaşanan Değişiklikler Nelerdir?
Menopoz, kadının üreme döneminin doğal sonu olup, yumurtalıkların östrojen ve progesteron üretiminin durmasıyla karakterizedir. Genellikle 45-55 yaş arasında (ortalama 51) meydana gelir. 12 ay boyunca adet görülmemesi menopoz olarak tanımlanır. Perimenopoz (geçiş dönemi) birkaç yıl sürebilir. Hormonal değişiklikler fiziksel, duygusal ve metabolik etkilere yol açar. Yaşam kalitesini etkileyen semptomlar yönetilebilir.
Vazomotor Semptomlar
Sıcak basması (hot flash) en yaygın semptom, %75 kadında. Ani sıcaklık hissi, kızarma, terleme, kalp çarpıntısı, 2-4 dakika sürer. Gece terlemeleri uyku kalitesini bozar, yorgunluk. Tetikleyiciler sıcak içecekler, baharatlı yemek, alkol, kafein, stres. Sıklık günde birkaç kez veya haftada birkaç kez, bazı kadınlarda yıllarca sürebilir. Yönetim serin ortam, katlı giyim, egzersiz, nefes teknikleri, hormon tedavisi, SSRI antidepresanlar (etkili olabilir).
Ürogenital Değişiklikler
Vajinal kuruluk östrojen azalması vajinal doku incelmesi, elastisite kaybı, kuruluk, cinsel ilişkide ağrı (disparoni). Lubrikantlar ve vajinal östrojen yardımcıdır. İdrar yolu problemleri sık idrara çıkma, acil idrara çıkma hissi, idrar yolu enfeksiyon sıklığı artar, üriner inkontinans. Pelvik taban egzersizleri (Kegel) faydalıdır. Libido azalması cinsel istek azalır, testosteron düşüşü de etkili. Psikolojik faktörler de rol oynar.
Uyku Bozuklukları
Uykuya dalma güçlüğü, sık uyanma, gece terlemeleri uykuyu böler. Uyku apnesi riski artar. Yorgunluk, gündüz uykululuk. Yönetim uyku hijyeni, serin oda, kafein sınırlandırma, düzenli egzersiz, hormon tedavisi gece terlemelerini azaltabilir.
Ruh Hali Değişiklikleri
İrritabilite, ruh hali dalgalanmaları, depresyon, anksiyete hormonal dalgalanmalar etkilidir. Uyku bozukluğu da katkıda bulunur. Konsantrasyon güçlüğü, hafıza sorunları "beyin sisi". Yönetim düzenli egzersiz, sosyal destek, terapi, gerekirse antidepresanlar, hormon tedavisi.
Fiziksel Değişiklikler
Kilo alımı metabolizma yavaşlar, özellikle karın bölgesinde yağ birikimi. Kas kaybı, yağ oranı artar. Cilt değişiklikleri kollajen kaybı, kuru cilt, kırışıklıklar, elastisite azalması. Saç incelmesi saçlar incelebilir veya dökülür, yüz ve vücutta istenmeyen kıllanma (androjen etkisi). Göğüs değişiklikleri doku yoğunluğu azalır, sarkma.
Metabolik ve Kardiyovasküler Riskler
Kemik yoğunluğu kaybı (osteoporoz) östrojen kemiği korur, menopoz sonrası kemik kaybı hızlanır, kırık riski artar. Kalsiyum, D vitamini, ağırlık taşıyan egzersiz, bisfosfonatlar. Kardiyovasküler hastalık riski artışı östrojen koruyucu etkisini kaybeder, kolesterol profili kötüleşir (LDL artar, HDL azalır), hipertansiyon riski. Sağlıklı beslenme, egzersiz, sigara bırakma önemlidir. Tip 2 diyabet riski insülin direnci artabilir, kilo kontrolü kritik.
Hormon Replasman Tedavisi (HRT)
Östrojen tedavisi sıcak basması, vajinal kuruluğu, osteoporoz riskini azaltır. Sadece östrojen (histerektomi yapılmışsa) veya östrojen + progesteron (uterus varsa, endometrial kanser riskini azaltmak için). Yollar oral tablet, yama, jel, vajinal krem. Riskler meme kanseri (uzun süreli kullanım), kalp hastalığı, inme (yaşa bağlı), kan pıhtısı riski. Kısa süreli kullanım (3-5 yıl) daha güvenli. Bireysel değerlendirme gereklidir. Alternatifler SSRI/SNRI antidepresanlar (sıcak basması), gabapentin, klonidin.
Yaşam Tarzı Yönetimi
Sağlıklı beslenme kalsiyum, D vitamini, yeterli protein, çok sebze-meyve, işlenmiş gıda ve şeker sınırlama. Düzenli egzersiz haftada 150 dakika orta şiddette aerobik, kuvvet antrenmanı kas ve kemik için. Stres yönetimi yoga, meditasyon, derin nefes. Sigara bırakma sıcak basmasını artırır, kemik ve kalp sağlığını kötüleştirir. Alkol sınırlama sıcak basmayı tetikleyebilir. Sosyal destek arkadaşlar, aile, destek grupları.
Düzenli Sağlık Takibi
Mamografi, kemik yoğunluğu ölçümü (DEXA), kolesterol ve tansiyon kontrolü, pelvik muayene, PAP smear düzenli tarama önemlidir. Menopoz hormonal değişiklikler, sıcak basması, vajinal kuruluk, uyku sorunları, ruh hali değişiklikleri, kilo alımı, kemik ve kalp riski artışı, HRT semptomları azaltır ancak riskleri var, yaşam tarzı değişiklikleri esastır.